Trending
समाज जयनगर–कुर्था रेलमार्ग नेपाललाई हस्तान्तरण समाज बाढी र डुबानको दीर्घकालीन समाधान हुन्छ : प्रधानमन्त्री देउवा flash शिवपुरमा नेकपा एसको वडा कमिटि गठन अन्तर्राष्ट्रिय आर्यनपछि एनसिबीको निसानामा अनन्या flash विजयनगरले वर्षाले प्रभावित कृषकलाई क्षतिपूर्ति दिने समाज पहुचँमार्ग भत्किनुको कारणबारे छानबिन गर्न माग खेल स्कटल्याण्ड समूह विजेता बन्दै सुपर १२ मा, ओमान बाहिरियो राजनीति प्रदेश १ : विश्वासको मतदानको मिति सार्ने सत्तापक्षको कसरत‚ आजै गर्नुपर्ने विपक्षीको अडान राजनीति प्रदेश १ : विश्वासको मतमाथि छलफल आज, मतदान मिति सार्ने सत्ता पक्षको कसरत खेल टि-२० विश्वकप : सुपर १२ मा बंगलादेश

इन्द्रजात्राका अनेकथरी नाचको नालीबेली

वि.सं. १८८५ मा गोर्खाली सेनाले काठमाडौंमाथि आक्रमण गर्दैगर्दा तत्कालीन राजा जयप्रकाश मल्ल जैशीदेवलको डबलीमा देवी नाच हेर्दै थिए । समय इन्द्रजात्राको थियो ।

गोर्खाली सेनाले काठमाडौं कब्जा गरेको थाहा पाएपछि उनी त्यहींबाट टेकुको बाटो हुँदै ललितपुरमा शरण लिन पुगे । यसले इन्द्रजात्रामा सबैभन्दा पहिले सुरु हुने देवी नाचको ऐतिहासिक राजनीतिक घटनाक्रमसँगको सम्बन्ध पुष्टि गर्छ ।

यो कुनै नर्तक र नर्तकीले दर्शकलाई मनोरञ्जन दिन नाच्ने नाच होइन । यसमा भावना जोडिएको हुन्छ, नाचमा प्रयोग गर्ने मुकुटमा प्राण प्रतिष्ठा गरिएको हुन्छ । यही नाचका पात्रमा भगवानको स्वरूप पाइने जनविश्वास छ ।

नाच यति मन्त्रमुग्ध हुन्छ कि आफ्नै राज्यमा शत्रुले आक्रमण गर्दा पनि नाचमा रमाएका राजाले थाहा पाउँदैनन् । यही विशिष्टताको फाइदा उठाएर पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौंमाथि इन्द्रजात्राकै दिन आक्रमण गरेका थिए ।

प्रशस्त मूर्त तथा अमूर्त सम्पदाले ओझिलो बनाएको इन्द्रजात्राका कतिपय ऐतिहासिक नाचहरु अहिले लोप भइसकेका छन् । जति बाँकी छन् तिनीहरु पनि अस्तित्व रक्षाका लागि संघर्षरत अवस्थामा छन् ।

इन्द्रजात्रासँग जोडिएका अनेक संस्कारहरू भेटिन्छन् । कुनै नाचसँग खोला तरेर जान नहुने संस्कार जोडिएको छ भने कुनैसँग खोला तरेर मात्रै आउनुपर्ने परम्परा । पुरातत्व विभाग अन्तर्गतको हनुमानढोका दरबार हेरचाह अड्डाले यस्ता नाचहरुको संरक्षणका लागि सघाउन खासगरी इन्द्रजात्रामा नाचिने १५ थरी नाचको सूची तयार पारेको छ ।

हनुमान ढोका दरबार हेरचाह अड्डाका प्रमुख सन्दिप खनाल हनुमान ढोका दरबार संग्रहालयको तर्फबाट यस क्षेत्रका अमूर्त सम्पदा संरक्षणमा सहयोगको सुरुवात गरिएको बताउँछन् । उनी भन्छन् ‘संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन मन्त्रालयका सचिव यादवप्रसाद कोइरालाको विशेष पहलमा मासिक ५ हजारको दरमा हरेक नाचलाई आर्थिक सहयोग गर्ने निर्णय गरिएको छ ।’ नाचलाई यही आर्थिक वर्षदेखि नै सहयोग सुरु गरिएको खनालले जानकारी दिए ।

माथि उल्लेखित नाचहरूमध्ये धिमे बाजा, नगरा बाजा र ढाडी भजनलाई शुद्ध नाचको श्रेणीमा राख्न सकिँदैन । त्यसैले अहिले प्रचलनमा रहेका १२ थरी नाच इन्द्रजात्रामा नाच्ने गरिएको इन्द्रजात्रा व्यवस्थापन समितिका प्रमुख गौतम शाक्य बताउँछन् । यी नाचहरु प्रस्तुत गर्न काठमाडौंको हल्चोक, किलागल, भक्तपुर लगायत क्षेत्रबाट स्थानीय समुदायहरू आउने गर्छन् ।

समितिका अनुसार अहिले भक्तपुरबाट इन्द्रजात्राको लागि रामचन्द्र प्याखं, कवच प्याखं, वैकाल प्याखं, मार्चु प्याखं, घिन्टाकिसी प्याखं र अरु दुई किसिमका महाकाली प्याखंहरु गरी सातथरीको नाच आउँछ । रामचन्द्र प्याखंबाहेक भक्तपुरबाट आउने सबै नाचलाई काठमाडौंमा महाकाली नाचको नामले चिनिन्छ । तर भक्तपुरेहरुले भने यसलाई पनि दीप्याखं अर्थात् देवी नाच भन्छन् । काठमाडौंबाट आउने नाचमा भने हात्ती प्याखं अर्थात् पुलुकिसी र देवी नाच अर्थात् दीप्याखं किलागलबाट आउने गर्छ ।

लाखे नाच मजिपा भन्ने ठाउँबाट सुरुवात भएको हो भने दश अवतार नाच त्रिपुरेश्वरबाट आउने गर्छ । यी सबै नाचसँग जोडिएका आस्था र विश्वासले इन्द्रजात्राको महत्वलाई झनै बढाएका छन् ।

इन्द्रजात्राका अनेकथरी नाचहरू

इन्द्रजात्रा भाद्र शुक्ल द्वादशीको दिनदेखि आश्विन कृष्ण औंसीको दिनसम्म मनाइन्छ । उक्त अवधिमा तिथि टुट हुँदाबाहेक यो पर्व आठ दिनसम्म मनाइन्छ । कतिपय नाच आठै दिन नाचिन्छ भने कुनै कुनै विशेष अवसरमा मात्र नाच्ने गरिन्छ ।

इन्द्रजात्रामा ज्याठा टोलका स्थानीय कुम्हाः (प्रजापति) जातिले नाच्ने खः प्याखं र काठमाडौंका विभिन्न ठाउँमा देखाइने दबू प्याखं लगायतका नाचहरू लोप भइसकेका छन् ।

इन्द्रजात्रा काठमाडौंको मुख्य क्षेत्र बाहिर कसरी फैलियो ? हल्चोकबाट किन हनुमानढोकामा नाच ल्याउन थालियो ? यी प्रश्नका जवाफ खोज्न एउटा किंवदन्तीलाई विश्वास गर्नुपर्ने हुन्छ । राजा प्रताप मल्ल हनुमानढोका दरबारभित्र निर्माण गरिएको भण्डारखाल पोखरीको लागि बूढानीलकण्ठबाट पानी ल्याउन ढल खनाउँदै थिए । त्यही क्रममा एक वर्षको इन्द्रजात्रा उनले रानीवनमै बसेर मनाएका थिए ।

अर्काे वर्षदेखि त्यहाँका स्थानीयले त्यही नाचलाई निरन्तरता दिन थाले । त्यही समयदेखि हल्चोकबाट सवाः भकु नाच हनुमानढोका दरबारमा आएर नाच्न थालियो भन्ने जनविश्वास छ । स्थानीय गुठियारका नाइके, काठमाडौं महानगरपालिकाले प्रकाशित गरेको ‘इन्द्रजात्रा’ र यसबारे लेखिएका विभिन्न पुस्तकलाई आधार मान्दा इन्द्रजात्रासँग जोडिएका नृत्यहरूलाई यसरी व्याख्या गर्न सकिन्छ-

१. किलागलको देवीनाच

किलागलबाट सुरु हुने दिप्याखं अर्थात् देवीनाच इन्द्रजात्रामा नाचिने सबैभन्दा पहिलो नाच हो । द्वादशीको दिन कागेश्वरी मन्दिर अघि यःसीं (इन्द्रध्वजा) उठाएपछि औपचारिक रूपमा सुरू हुन्छ- इन्द्रजात्रा । यही जात्रा सुरु गर्ने यःसीं सँगै उठ्छन् दिप्याखं अर्थात् देवी नाचका पात्रहरू ।

इन्द्रजात्रा र लिङ्गो -ध्वजा) ठड्याउने प्रचलनको सम्बन्धमा वाल्मीकि रामायण, महाभारत, हरिवंश पुराण, कालिका पुराण, देवीपुराण, विष्णु धर्मोत्तर पुराण, बृहत्संहिता र भविष्य पुराणमा विस्तृत वर्णन पाइन्छ । ध्वजा उठाउने दिन देवी नाचसँगै लाखे, पुलुकिसी, हल्चोकको आकाश भैरव र महाकाली नाच नाचिन्छ । यी नाचहरू आठै दिनसम्म निरन्तर नाच्ने गरिन्छ ।

देवी नाचमा दैत्यबाहेक अरु सबै पात्रहरूले मुकुण्डो लगाउँछन् । जनतालाई सधैंभरि दुःख दिइरहने दैत्यलाई मार्न सुरुमा भैरवले प्रयास गर्छन् । तर दैत्य भैरवभन्दा बलियो भएकोले भैरव आफैँ भाग्नुपर्ने हुन्छ । पछि कुमारीले दैत्यलाई पराजित गरेर भगाउँछिन् ।

यो नाचमा ७ अंकको अनौंठो संयोग पाइन्छ । जस्तो- यसमा भैरव, कुमारी, चण्डी, दैत्य, कङ्काल, बेताल र ख्याक गरी ७ जना पात्रहरू हुन्छन् । सबै पात्रलाई सात जना गुरूहरूले सिकाउने गर्छन् । यसमा सातवटै तालको बाजा बजाइन्छ । सात ठाउँमा सातैपटक नाच प्रदर्शन गरिन्छ । साथै पूरा देखाउने हो भने यो नाच सातै घण्टासम्म नाच्ने गरिन्छ । यो नाचको लागि इन्द्रजात्राको एक महिना अघिदेखि तयारी सुरु गरिन्छ । लामो तयारीपछि ९ दिनअघि भाद्रशुक्ल चौथीको दिन पोशाकविना मुकुण्डोमात्र लगाएर विज्यापू ननीमा देखाइन्छ ।

अष्टमीको दिन मुकुट र पोशाकसहित किलागलमा सार्वजनिक प्रदर्शनी गरेर तान्त्रिक अनुष्ठानसहित सम्बन्धित पात्रलाई दिएपछि एकैपटक इन्द्रजात्राको दिन नाच नाच्ने गरिन्छ । यो कुमारीको रथयात्रा हुँदा जुन क्षेत्रमा कुमारी लगिन्छ, त्यहीँ भएको डबलीमा देखाउने गरिन्छ ।

२. महाकाली प्याखंको अनेक प्रकार

भक्तपुरबाट आउने महाकाली प्याखं इन्द्रजात्राको अर्काे महत्वपूर्ण नाच हो । यो नाच किलागलबाट सुरु हुने देवी नाचसँग मिल्दोजुल्दो रहेको महाकाली नाचका नाइके तुल्सी नारायण दण्डेख्या बताउँछन् ।

इन्द्रजात्राको महाकाली प्याखं ६ किसिमको हुन्छ । नाइके दण्डेख्याका अनुसार सबैखाले महाकाली नाचमा एकाध फरकबाहेक समानता रहेको बताउँछन् । उनी भन्छन्- ‘पात्रमा को के बन्ने भन्नेमा फरक हुन्छ । कुनैमा सिंह र मयुर हुन्छ कुनैमा हुँदैन । तर कथा र मूलभूत प्रक्रिया उस्तै हो ।’

दण्डेख्या महाकाली नाचको कवचप्याखं र भक्तपुरबाटै आउने अर्काे नाच रामचन्द्र नाचको समेत नाइके हुन् । उनी भक्तपुरबाट आउने सबैथरीको महाकाली नाचको नेतृत्व गरेर काठमाडौं आउँछन् ।

महाकाली नाचको इतिहास खोज्दा यो नाच राजा जयस्थिति मल्लभन्दा अघि नै सुरु भएको पाइन्छ । उनले नाचको संरक्षणको लागि गुठी राखेको अभिलेख पाइएको छ ।
महाकाली नाचमा मुख्यगरी महाकाली, महालक्ष्मी र कुमारीलाई मुख्य पात्रको रूपमा खेलाउने गरिन्छ । यसमा पनि सातजना पात्रहरू हुन्छन् । जसमा महाकाली, कुमारी, महालक्ष्मी, बेताल, भूत, दुई जना कंकाल, दुई जना ख्याक, सिंह र मयुरको रूपमा नाँचिन्छ । वाद्यवादकसहित २४ जना पात्र ६ थरीकै महाकाली नाचमा संलग्न हुने दण्डेख्याले अनलाइनखबरलाई जानकारी दिए ।

यो नाचको कथा पनि किलागलको देवीनाचसँग मिल्दोजुल्दो छ । लोकमा उपद्रो मच्चाउन थालेका दानवहरूलाई परास्त गर्न महाकाली, महालक्ष्मी र कुमारीले महिसासुर दैत्यको वध गरेको कथाको आधारमा यो नाच नाचिन्छ । यसमा प्रयोग हुने संगीतमा ७ थरीका धुनको संयोजन पाइन्छ ।

३. रामचन्द्र प्याखं

रामचन्द्र नाच पनि भक्तपुरबाट आउने अर्काे महत्वपूर्ण नाच हो । सीतालाई रावणले हरण गरेर लगेपछि वानर सेनाहरूले उनलाई छुटाउन खेलेको भूमिकालाई जोडेर यो नाच देखाउने गरिन्छ । यो समूहमा नाचिने नाच हो । यसको तयारी घण्टाकर्ण चतुर्दशीको दिनदेखि थालिन्छ । सो दिन भक्तपुरमा नै नासः द्यः स्थापना गरिन्छ ।
गाईजात्राको दिन भक्तपुरको विभिन्न डबली र बजारमा रामचन्द्र प्याखंका पात्रहरूलाई मुकुट लगाएर घुमाउने गरिन्छ । इन्द्रजात्राको लागि पनि एक हप्ताअघि नै यो नाचको प्रक्रिया सुरु हुन्छ । यसलाई हनुमानढोका दरबारअघिको डबलीमा देखाउने गरिन्छ ।

यो नाचमा बाजागाजा सहित २८ देखि ३० जनासम्म पात्र सहभागी हुन्छन् । पात्रहरू जोडीजोडीमा गरेर १६ देखि २४ जनासम्म हुने गर्छन् ।

४. पुलुकिसी

इन्द्रजात्राको आसपासमा किलागल क्षेत्रतिर सेतो ऐरावत हात्तीको स्वरूपमा एउटा नाच नचाइन्छ । जसलाई पुलुकिसी अर्थात् हात्तीनाच भनेर चिनिन्छ । पुलुकिसी इन्द्रकी आमा बसुन्धराले इन्द्रलाई फूल टिप्न पठाउँदा यहाँका स्थानीयले इन्द्रलाई पक्राउ गरी राखेपछि उनलाई छुटाउन आएको हात्तीको कथासँग सम्बन्धित छ ।

अर्को किंवदन्ती अनुसार हालको किलागल क्षेत्रमा पहिले घना जंगल थियो । त्यहाँ बनेपाका राजा शिकार खेल्न आउँथे । एकदिन हात्तीको ठूलो बथानले उनलाई आक्रमण गर्न लागेपछि उनले श्वेतकालीको आराधना गरे । श्वेतकालीले सेतो हात्तीको भेषमा हात्तीको बथानमा छिरेर राजाको ज्यान जोगाएपछि यो नाचको सुरुवात भयो भन्ने मान्यता पनि छ ।

पुलुकिसी निकाल्दा चिराग अनिवार्य हुन्छ । पुलुकिसी ऐरावत हात्तीको प्रतीक हो । हात्ती इन्द्रलाई खोज्दै आउँदा ताङताङ आवाज आउने भएकोले सोही आवाजको तालको आधारमा पुलुकिसी नाच नाच्ने गरिन्छ ।

पुलुकिसी बनाउँदा एउटा बाँसको कंकालभित्र दुई जना अड्ने खाली ठाउँ राखिन्छ । त्यसबाहिर सेतो कपडाले बेरिन्छ । एकादशीसम्म मुकुट लगाउनेबाहेक सबै काम सकिन्छ । द्वादशीको दिन इन्द्रको मूर्ति प्रदर्शन गर्ने दिन नै पुलुकिसीलाई समेत बाहिर निकालिन्छ ।

पुलुकिसी नाचमा धिमे मुख्य बाजा हो । यो नाचमा बजाइने धिमे अरु धिमेभन्दा फरक हुन्छ । धिमेलाई पनि यो नाचमा तीन किसिमले बजाउने गरिन्छ । धिमे बाहेक कँय् पुइचा नामको त्रिकोणात्मक बाजा पनि बजाइन्छ । त्यसको माथि एउटा धिमे र अर्काे भुस्याः (झ्याम्टा) बजाइन्छ । यो जात्रा इन्द्रजात्रा सुरु भएपछि आठै दिन चल्ने गर्छ ।

५. हल्चोकको आकाश भैरव

हल्चोकको आकाश भैरवलाई स्थानीय भाषामा सवः द्यः वा सव भक्कु भनिन्छ । सवः भक्कु नाच हल्चोकका पुतुवार जातिले निकाल्ने नाच हो । आकाश भैरव गुठीमा १२ जना देवगण हुन्छ । तीमध्ये ३ देवता (भैरव, कुमारी र चण्डी) मात्रै इन्द्रजात्रामा निकाल्ने गरिन्छ ।

यो नाचमा इन्द्रजात्राको अघिल्लो दिन अर्थात् एकादशीको दिन हल्चोकस्थित आकाश भैरवको द्यः छेँमा पूजा गर्छन् । भाद्र शुक्ल द्वादशीदेखि नाच आरम्भ हुन्छ । यो नाच नचाउँदा एउटा मौलिक धुन बजाउने गरिन्छ । यो नाचको ऐतिहासिकताको बारेमा यकिन छैन । यद्यपि, संस्कृतिविद् डा. चुन्दा बज्राचार्य यो गुणकामदेवको पालादेखि सुरु भएको बताउँछिन् ।

६. लाखे नाच

उत्तेजित बाजाको तालमा थः ने, क्वः ने र उपाकु क्षेत्रको परिक्रमा गर्दै नाचिने नाच हो लाखे । यो नेवारी क्यालेण्डर अनुसार यँला महिनामा नाचिन्छ । इन्द्रजात्रामा नाचिने नाचलाई यँला लाखे भनिन्छ । यसलाई मजिपा लाखे पनि भनिन्छ । मजिपा भन्ने ठाउँबाट निकालिने भएकोले यसको नाम नै मजिपा लाखे राखिएको काठमाडौं महानगरपालिकाले प्रकाशित गरेको ‘इन्द्रजात्रा’ मा उल्लेख गरेका छन् ।

इन्द्रजात्रामा नाचिने लाखे नाचको तयारी १५ दिनअघिदेखि हुन्छ । भाद्र कृष्ण एकादशीको दिन लाखेआजुको मुकुट निकालिन्छ । मुकुण्डो निकालेपछि त्यसलाई तान्त्रिक विधिबाट पूजा गरेपछि न्यास (प्राणतत्व) निकाल्ने गरिन्छ ।

त्यसपछि मुकुट रंगरोगनको लागि चित्रकारकोमा पठाइन्छ । एकादशीका दिन मुकुटमा पुनः प्राणप्रतिष्ठा गरेपछि मुकुण्डोलाई द्वादशीको दिन रातो रंगको कपाल जोडेर आसनमा राखिन्छ । लाखे पोसाकमा रातो चोला, जामा, हातमा रुमाल र कम्मरमा घंघला बाँधिएको हुन्छ । लाखे चिकंमुगल दोबाटोबाट जैशीदेवल, हुँदै यंगाल टोलमा एक स्थानीय राजभण्डारीको घरमा गएर पूजा थाप्छन् । लाखेले थाप्ने यो पहिलो पूजा हो । लाखेलाई जिस्काउँदै नाच्ने सानो पात्रलाई झ्यालिंचा भनिन्छ । झ्यालिंचाले ‘तिमी यो संसारमा जन्मिएर के पायौ’ भन्दै जिस्काउँदै हिँड्छ र लाखेले उसलाई लखेट्दै हिँड्छ भन्ने स्थानीयको विश्वास छ । इन्द्रजात्रामा नाच्ने लाखे खोला तरेर जानुहुन्न भन्ने विश्वास छ ।

७. दश अवतार नाच

दश अवतार नाच विष्णुको दश अवतारको स्वरूपलाई झाँकीको रूपमा प्रस्तुत गर्ने नाच हो । वसन्तपुरस्थित कुमारी घरको सम्मुखमा रहेको त्रैलोक्यमोहन नारायणको मन्दिरको पाँच खुड्किलोको पेटीमा दश अवतारको मुकुट प्रदर्शन गरिन्छ ।

दश अवतार नाचका नाइके दीपकप्रसाद श्रेष्ठका अनुसार यो नाच पनि आठ दिन नै मनाउने गरिन्छ । यसको इतिहासबारे यकिन तथ्यहरू भेटिएका छैनन् । तर पुरातत्वविद् डा. साफल्य अमात्यले गुठीका पूर्व नाइके स्व. गंगाप्रसाद श्रेष्ठलाई उद्धृत गर्दै यो नाचको सुरूवात प्रताप मल्लको पालादेखि सुरु भएको उल्लेख गरेका छन् ।

प्रतिक्रिया

रोचक

सबै
थारु भाषाको “दिल जिगर तुहि धडकन” अडियो म्युजिक सार्वजनिक ।।
माघ १४, २०७६

राम अवतार चौधरी कपिलवस्तु, १४ माघ । गायक उत्तम चौधरी र अन्नु चौधरीको सुमधुर सांगीतिक स्वरमा सजिएको “दिल जिगर तुहि…

Recent Posts

TOP