Trending
समाज प्रमुख सामाजिक समस्या बन्दै आत्महत्या समाज मुगु बस दुर्घटना : मृतकका परिवारलाई एक लाख दिइने अन्तर्राष्ट्रिय अमेरिकी ड्रोन आक्रमणमा अलकायदाका वरिष्ठ नेताको मृत्यु समाज आज पनि देशका केही ठाउँमा हल्का पानी पर्ने राजनीति न्यायालयको गरिमाका लागि निकास दिन प्रधानन्यायाधीशलाई पूर्वन्यायाधीशहरुको आग्रह राजनीति एमाले वडा अधिवेशन आज‚ अध्यक्ष ओलीले भर्चुअल माध्यमबाट उद्घाटन गर्ने समाज विराटनगर विमानस्थल आजदेखि सञ्चालनमा आउने समाज प्रतिवेदन लागू गर्न प्रधानन्यायाधीशलाई बारको १५ दिने अल्टिमेटम खेल मैत्रीपूर्ण फुटबलमा नेपाली २३ वर्षमुनिकाे फुटबल टोली इन्डोनेसियासँग २–० ले पराजित flash शिवराजमा नेकपा एसकाे फेरि भ्रमकाे खेती, आफू नेकपा एमालेमै रहेकाे राधेश्याम थारूकाे भनाई

‘स्नायुरोग : अस्पताल पुग्दा अवस्था जटिल भइसकेको हुनसक्छ’

डा. राजीव झा वीर अस्पतालका वरिष्ठ स्नायुरोग विशेषज्ञ हुन् । हालसम्म १८ हजारभन्दा धेरै सर्जरी गरिसकेको बताउने डा. झा वीर अस्पतालको न्यूरो सर्जरी विभागका प्रमुख समेत हुन् । उनी समाजमा न्यूरो सम्बन्धी समस्यालाई धेरैले जटिल समस्या मान्ने गरेको भन्दै यो भ्रम हटाउनुपर्ने आशय व्यक्त गर्छन् । समयमा नै यसको उपचार गर्ने हो भने न्यूरोसम्बन्धी धेरै समस्याको उपचार सम्भव रहेको अनुभव बाँढ्दै यसलाई जटिल रोगको बारेमा नलिन सुझाव दिन्छन् । यही विषयमा डा. झासँग अनलाइनखबरकर्मी सुदर्शन अर्यालले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश :

स्नायु रोग के हो ? यो कति जटिल छ ?

स्नायु रोग शरीरको विभिन्न ठाउँमा देखिने समस्या हो । मानव शरीरमा टाउकोदेखि खुट्टासम्म नशा फैलिएको हुन्छ । त्यसैले स्नायुसम्बन्धी समस्या शरीरको जुनसुकै अंगमा पनि देखिन सक्छ ।

स्नायुसम्बन्धी समस्यालाई मूलतः मस्तिष्कभित्रको र बाहिरको गरी २ भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ । मस्तिष्क बाहिर स्नायु सम्बन्धी समस्या हुँदा हातखुट्टा झमझमाउने, करकर खाने जस्ता समस्या देखिन सक्छ । यो हातखुट्टामा हुने नशामा देखिएको समस्याका कारण सिर्जना हुने समस्या हो । त्यस्तै, मस्तिष्कभित्रको स्नायुमा हुने समस्याले प्यारालाइसिस, छारेरोग जस्ता समस्या निम्त्याउन सक्छ । मस्तिष्कको स्नायुसम्बन्धी समस्याले मृत्युको समेत जोखिम बढाउन सक्छ । त्यसैले मस्तिष्क भित्रको स्नायुमा देखिने समस्या तुलनात्मक रूपमा बढी जटिल हुन्छ भने मस्तिष्क बाहिरको समस्या तुलनात्मक रूपमा कम जटिल हुन्छ ।

स्नायुसम्बन्धी समस्याको लक्षणहरू कस्ता हुन्छन् ?

स्नायुसम्बन्धी समस्याका केही विशेष लक्षणहरू हुन्छन्, जसले सहजै स्नायुसम्बन्धी समस्यालाई पहिचान गर्न मद्दत गर्छ । शरीरको कुन भागमा स्नायुसम्बन्धी समस्या देखिएको छ, त्यसको आधारमा लक्षणहरू पनि फरक-फरक हुने गर्छ । जस्तो- हातको नशा च्यापिएको छ भने औंलाहरू झमझमाउने, करकर खाने जस्ता समस्या देखिन्छ । यस्तो समस्याले मान्छेलाई विकलाङ्ग नै त गराउँदैन तर दैनिक जीवनशैलीलाई प्रभावित गराउन सक्छ । यसबाहेक घाँटी, ढाड आदि अङ्गमा पनि नशासम्बन्धी समस्याहरू देखिन सक्छ ।

टाउको दुख्ने, रिंगटा लाग्ने, मुखबाट थुक बग्ने, स्मरण शक्ति कमजोर हुने जस्ता समस्याहरूले स्नायुसम्बन्धी समस्याको संकेत गर्छ । जबसम्म बिरामी बेहोस हुँदैन, त्यतिबेलासम्म हामीहरू सिटामोल खाएर महिनौं/वषर्ाैंसम्म बस्छौं । यसले समस्या झनै बल्झाउँछ । हामीहरू बेहोस नहुँदासम्म, छारेरोगका कारण काम्न नथालेसम्म उपचार गर्न जाँदैनौं । जतिबेला हामी अस्पताल जान्छौं, त्यतिबेला स्नायु सम्बन्धी समस्या जटिल भइसकेको हुन्छ ।

कुन भागमा समस्या छ भनेर कसरी थाहा पाउने ?

मस्तिष्कको स्नायुमा हुने समस्या पनि अनेक थरीका हुन्छन् । दिमागको कुन भागको स्नायुमा समस्या छ त्यसको आधारमा लक्षण फरक हुन्छ । दिमागको ठूलो भाग, पछिल्लो भाग जसलाई सानो दिमाग भनिन्छ, दायाँ दिमाग, बायाँ दिमाग, अक्सिपिटल लोप, टेम्पल लोप जस्ता अनेक भागहरू हुन्छन् । यी ठाउँमा हुने स्नायुसम्बन्धी समस्याले छुट्टाछुट्टै लक्षण देखाउने गर्छन् ।

शरीरको जुनसुकै ठाउँमा ट्युमर भए पनि बान्ता हुने समस्या देखिन्छ । बिर्सिने समस्या, एकछिनका लागि पागलपनको समस्या आदि मस्तिष्कमा हुने ट्युमरको कारण निम्तिने समस्याहरू हुन् । यस्ता समस्याहरू केवल ट्युमरमा मात्रै होइन, ब्रेन हेम्रेज हुँदा पनि देखिन सक्छ । यस्ता लक्षणलाई बेवास्ता गर्दा प्यारालाइसिसको जोखिम बढी हुन्छ ।

अक्सिपिटल लोबमा समस्या भयो भने यसले मान्छेमा छारे रोगको समस्या निम्तिन्छ । दिमागको बीच भागमा ट्युमर पलायो भने आँखा र दिमाग दुवैलाई असर गर्छ । सामान्यतया अरू ठाउँमा ५ देखि २० सेन्टिमिटरसम्मको ट्युमरहरू हुँदासम्म पनि थाहै नहुन सक्छ । तर दिमागमा २/३ सेन्टिमिटरको मात्रै ट्युमर पलायो भने पनि त्यसले स्पष्ट लक्षण देखाउँछ । स्नायु सम्बन्धी समस्याको लक्षण ट्युमरको कारणले मात्रै हुँदैन । रगत जमेर होस् वा ब्रेन हेम्रेजको कारणले पनि दिमागको स्नायुमा असर गर्न सक्छ र यो बढी जोखिमपूर्ण हुन्छ । किनभने पेटमा, छातीमा, फोक्सोमा वा हात खुट्टामा ट्युमर पलायो भने ती अङ्गहरू फुलेको देखिन्छ । तर दिमागलाई दुवैतिर हड्डीले घेरेर राखेको हुनाले त्यहाँ सानो ट्युमरले पनि ठूलो असर गर्छ । यसरी दिमागमा पलाएको ट्युमरका कारण दिमागले राम्रो काम नगर्ने, नशा सुक्दै जाने जस्ता समस्याहरू देखिन्छ ।

धेरै मान्छेले स्नायुलाई जटिल समस्या मान्छन्, यसमा कति सत्यता छ ?

स्नायुसम्बन्धी समस्या भयो भने मान्छे पनि सकियो, घरबार पनि जान्छ भन्ने जुन सोचाइ छ, त्यो गलत हो । केही जटिल रोगहरू छन्, त्यसको उपचार पद्धतिहरू अलिक महंगो छ । किनभने त्यसमा प्रयोग हुने सामान नै महंगो हुन्छ । तर स्नायुसम्बन्धी ९७ प्रतिशत रोगहरू सामान्य खालका हुन्छन् र महंगा पनि हुँदैनन् । एक दिनमा १०० जना स्नायुसम्बन्धी समस्या भएका बिरामीहरू आए भने यसमध्ये २/३ जनामा मात्रै जटिल खाले स्नायु समस्या हुने गर्छ ।

तर यसको सामान्य लक्षण देखिँदा नै उपचार गर्नुपर्छ । समयमा नै यसको पहिचान गर्ने हो भने यो जटिल र खर्चालु समस्या होइन । स्नायुसम्बन्धी समस्यामा त्यति डराउनुपर्ने अवस्था छैन । कुनै समस्याको प्रारम्भिक अवस्थामा उपचार गरियो भने अप्रेसन नै गर्नुपरे पनि सानो र कम खर्चमा हुन्छ । तर बेवास्ता गरियो भने यसले जटिल रूप लिन सक्छ ।

मस्तिष्कमा हुने स्नायु सम्बन्धी समस्या र बाहिर हुने समस्यामा कत्तिको फरक छ ?

यी दुई समस्यामा आकाश जमिनको फरक छ । किनभने मस्तिष्क बाहिरको समस्याले मान्छेको ज्यान जाने सम्भावना कम हुन्छ भने मस्तिष्क भित्रको स्नायुसम्बन्धी समस्याले मान्छेको ज्यानै जोखिममा पार्न सक्छ । यति भन्दाभन्दै पनि मस्तिष्क बाहिरको स्नायु समस्याको पनि उपचारमा ढिलाइ गर्नुहुन्न ।

हाम्रो देशमा स्नायुसम्बन्धी शल्यकि्रया सुरु भएको कहिलेदेखि हो ?

हाम्रो देशमा स्नायुसम्बन्धी शल्यक्रिया सन् १९५८ तिर डा. दिनेशनाथ गोंगलले सुरुवात गर्नुभएको हो । शायद उहाँले शरीरको विभिन्न ठाउँमा स्नायुसम्बन्धी सर्जरीको काम वीर अस्पतालमा नै सुुरु गर्नुभएको हो । हामी यसमा गौरव गर्छाैं ।

स्नायु सम्बन्धी समस्यामा पूर्ण रूपमा निको हुने दर कति छ ?

स्नायुसम्बन्धी समस्या कति हदसम्म निको हुन्छ ? भन्ने कुरा कुन अङ्गमा समस्या देखिएको छ ? भन्ने आधारमा भन्न सकिने कुरा हो । जस्तो ब्रेन ट्युमर भएको छ भने यसको ४ वटा चरण हुन्छ । पहिलो र दोस्रो चरणको ट्युमर छ भने एकपटक अप्रेसन गरेपछि फेरि पलाउँदैन । त्यसपछि मान्छे पहिलेकै अवस्थामा पुग्छ । तर तेस्रो र चौथो चरणको ट्युमरको त्यस्तो राम्रो नतिजा छैन । यी दुई चरणको ट्युमरमा रेडियोथेरापी विधिबाट सेक्ने, औषधि दिने जस्तो उपचार विधि अपनाउने गरिन्छ ।

त्यसैले कुन चरणको ट्युमर हो, त्यसको आधारमा निको हुन्छ हुँदैन ? भन्ने यकिन हुन्छ । यति हुँदाहुँदै पनि मेडिकल साइन्समा रिसर्चले एउटा कुरा देखाएको हुन्छ भने व्यवहारमा धेरै फरक पनि पाइन्छ । चिकित्सकले धेरैमा डेढ वर्षभन्दा बाँच्दैन भनेर भनेर पठाएको बिरामी ८ वर्षसम्म बाँचेको रेकर्ड पनि छ । केही यस्ता भाग्यमानीहरू हुन्छन् उनीहरूलाई डिफरेन्ट ˆयाक्टरले रिसर्च र एक्सपेरियन्सले देखाएकोभन्दा धेरै समय बाँचिरहेको हुन्छ ।

दिमागमा ट्युमर देखियो भने ती सबै सर्जरीबाटै निकाल्नुपर्छ ?

सामान्यतया दिमागमा देखिने ट्युमरलाई सर्जरी नगरी हटाउन सकिन्छ । अहिले धेरै प्रविधिहरू आइसकेका छन् र कतिपय ट्युमरहरूलाई पुर्न पनि सक्छौं । किनभने यस्ता ट्युमरहरू एकदमै विस्तारै बढ्ने गर्छन् । १० वर्षमा एक सेन्टिमिटर बढ्ने ट्युमर फाल्न हतार गरेर अप्रेसन गर्दा फाइदाभन्दा बेफाइदा धेरै हुन्छ । सबैखाले ट्युमर देखिनेबित्तिकै निकाल्नै पर्छ भन्ने हुँदैन । तर दुर्भाग्यवश धेरै बिरामीहरू ट्युमर ठूलो नहुँदासम्म लुकाएरै राख्छन् । एक्कासी ट्युमर ठूलो भएपछि सर्जरी नै गर्नुपर्ने हुन्छ ।
कतिपय ट्युमरहरूलाई सेक्ने प्रविधिबाट पनि सल्टाउन सकिन्छ । यदि कुनैपनि ट्युमर २ देखि ३ सेन्टिमिटरसम्मको छ भने त्यसलाई सेक्ने प्रविधिबाट उपचार गर्न सकिन्छ । अहिले प्रविधिको विकाससँगै ट्युमरलाई मात्रै हुने गरी रेडियोथेरापी गर्न सकिने अवस्था छ । सबैलाई सर्जरी गरिहाल्नुपर्छ भन्ने छैन । स्नायुसम्बन्धी रोगको निदानको लागि रेडियो थेरापी एकदमै अहम् पार्ट हो । यसमा पनि प्यारालाइसिस भइसकेको छ भने त त्यो गर्नैपर्छ । अहिले प्यारालाइसिस भएको मान्छेको पुनस्र्थापना केन्द्रमा जानुपर्ने हुन्छ । तर बिरामीलाई घर लैजान्छन् । घरमा पर्याप्त थेरापीको अभावले प्यारालाइसिस भएको मान्छेको हात जाम हुँदै जाने, मोड्न पनि नसक्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ । त्यसैले थेरापी गरिरहनुपर्छ ।

प्यारालाइसिस भएपछि पूर्ण रूपमा निको हुन्छ कि हुँदैन ?

केही रोगहरू यस्ता छन्, जुन सामान्य उपचारपछि पहिलेकै अवस्थामा फर्काउन सकिन्छ, कतिपय दीर्घकालसम्म पनि पूर्ववत् अवस्थामा फर्काउन नसक्ने खालको समस्या हुन्छ । जस्तो- धेरै रक्सी खानेहरूमा रगत जम्ने समस्या हुन सक्छ । रगत निकालेर सफा गरेपछि त्यस्ता बिरामी एकदुई दिनमा पुरानै अवस्थामा फर्किन्छन् । त्यसैले सबै प्यारालाइसिस पहिलेको अवस्थामा फर्काउन नसक्ने खालको हुँदैन । धेरै प्यारालाइसिस धेरै दुःख गरेर पनि पहिलेको जस्तो फिट हुन नसक्ने खालको हुन्छ ।

स्नायु रोगबाट बच्नको लागि केही सुझावहरू छन् ?

स्नायु रोग निदानको उपाय खोज्नुभन्दा पहिले यो किन हुन्छ ? भन्ने खोज्नुपर्छ । जस्तो- धेरै स्नायुसम्बन्धी समस्याहरू चोटपटकको कारणले हुन्छ । त्यसैले चोटपटक लाग्नबाट बच्नु स्नायु रोग रोकथामको एउटा उपाय हो । सबैभन्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा भनेको स्नायुसम्बन्धी समस्याको अलिकति पनि लक्षण देखियो भने परीक्षण गरिहाल्नुपर्छ । समयमा नै परीक्षण गर्‍यो भने धेरै स्नायुसम्बन्धी समस्याहरू समाधान हुन सक्छन् ।

दिमाग होस् या शरीरको अन्य भागमा पलाउने ट्युमरलाई रोक्न सकिँदैन । यो कतिपय वंशाणुगत कारणले पनि हुन्छ । तर लागिसकेपछि यसलाई कसरी निर्मूल पार्ने र प्यारालाइसिस हुनबाट कसरी रोक्ने भन्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ । जस्तो टाउको दुख्ने समस्या जसलाई पनि हुन्छ । तर बिहान उठ्नेबित्तिकै टाउको दुख्ने, बान्ता हुने जस्तो समस्या देखियो भने तुरुन्त परीक्षण गराइहाल्नुपर्छ । स्मरण शक्तिमा ह्रास आउनु, मुखहरू बाङ्िगन थाल्नु, मुखबाट र्‍याल चुहिन थाल्नु जस्ता समस्याहरू देखियो भने तुरुन्त चिकित्सकसँग परामर्श गरेर उपचार गरिहाल्नुपर्छ । यसबाहेक पनि कन्स्िटपेसन हुने, पिसाब सजिलै नहुने, हातखुट्टा झम्झमाउने, दिसापिसाब आफैँ चुहिने जस्ता आफूलाई असहज हुने जे भए पनि जँचाइहाल्नुपर्छ । यस्तो समस्या हुँदा ठूलै डाक्टर कहाँ जानुपर्छ भन्ने छैन । घर नजिकैको जो सुकै डाक्टरकोमा गए पनि हुन्छ । तर समयमा नै यसको उपचार गर्नुपर्छ ।

प्रतिक्रिया

रोचक

सबै
थारु भाषाको “दिल जिगर तुहि धडकन” अडियो म्युजिक सार्वजनिक ।।
माघ १४, २०७६

राम अवतार चौधरी कपिलवस्तु, १४ माघ । गायक उत्तम चौधरी र अन्नु चौधरीको सुमधुर सांगीतिक स्वरमा सजिएको “दिल जिगर तुहि…

Recent Posts

TOP